Μόλις άκουσες τη λέξη «ινομύωμα» από τον γυναικολόγο σου — ίσως στο τέλος ενός τυπικού υπερηχογραφήματος, σχεδόν σαν παρατήρηση. Ή ψάχνεις απαντήσεις γιατί τους τελευταίους έξι μήνες έχει αυξηθεί πολύ η ροή αίματος στην περίοδο.
Τα ινομυώματα είναι από τα πιο συχνά γυναικολογικά ευρήματα — εμφανίζονται σε περίπου 1 στις 4 γυναίκες αναπαραγωγικής ηλικίας — και παρόλα αυτά πολλές γυναίκες βγαίνουν από το ιατρείο με ερωτήματα που δεν πρόλαβαν να κάνουν.
📌 Το πιο σημαντικό πριν ξεκινήσεις: Τα ινομυώματα είναι καλοήθη. Δεν είναι καρκίνος, δεν μεταδίδονται, και η πλειονότητα δεν χρειάζεται καμία επέμβαση. Ο κίνδυνος κακοήθους εκφυλισμού είναι κάτω από 0,1%.
Τι Είναι τα Ινομυώματα — Μια Απλή Εξήγηση
Φαντάσου το τοίχωμα της μήτρας σαν ένα παχύ μυϊκό στρώμα — το μυομήτριο. Τα ινομυώματα (ή λειομυώματα) είναι συμπαγείς όγκοι που αναπτύσσονται από αυτόν ακριβώς τον μυϊκό ιστό. Έχουν τη δική τους αιμάτωση, μεγαλώνουν αργά, και «κουρδίζονται» από τα οιστρογόνα — γι’ αυτό εμφανίζονται στα χρόνια αναπαραγωγικής ηλικίας και συρρικνώνονται μετά την εμμηνόπαυση, όταν τα ορμονικά επίπεδα πέφτουν.
Αυτό που κάνει τη διαφορά δεν είναι μόνο το μέγεθός τους — είναι η θέση τους. Ένα ινομύωμα 3 εκατοστών που μεγαλώνει προς την κοιλότητα της μήτρας (υποβλεννογόνιο) μπορεί να προκαλεί εντονότερα συμπτώματα από ένα 6 εκατοστών που αναπτύσσεται εξωτερικά (υπο-ορογόνιο). Γι’ αυτό ο τύπος είναι τόσο σημαντικός.
Η ακριβής αιτία τους δεν είναι πλήρως γνωστή. Γνωρίζουμε ότι παίζουν ρόλο:
- Ορμονικοί παράγοντες — οιστρογόνα και προγεστερόνη προάγουν την ανάπτυξή τους. Αυτός είναι ο λόγος που δεν εμφανίζονται πριν την εφηβεία και υποχωρούν μετά την εμμηνόπαυση.
- Γενετικοί παράγοντες — η οικογενειακή προδιάθεση παίζει ρόλο. Αν η μητέρα ή η αδελφή σου έχουν ινομυώματα, η πιθανότητα σου αυξάνεται 2-3 φορές.
- Άλλοι παράγοντες κινδύνου — αφρικανική καταγωγή (3× συχνότερα), παχυσαρκία, υπέρταση, έναρξη εμμήναρχης πριν τα 10 έτη, δίαιτα πλούσια σε κόκκινο κρέας.
Αντίθετα, οι κυήσεις και η χρήση αντισυλληπτικών χαπιών φαίνεται να έχουν προστατευτική δράση — κάτι που υποστηρίζει τον κεντρικό ρόλο των ορμονών.
Τύποι Ινομυωμάτων — Δεν Είναι Όλα ίδια
Η θέση του ινομυώματος στη μήτρα καθορίζει τα συμπτώματα που θα προκαλέσει και τη μέθοδο θεραπείας που θα εφαρμοστεί. Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά πράγματα που πρέπει να κατανοήσεις.
|
Τύπος |
Θέση |
Κύρια Συμπτώματα |
|
Ενδοτοιχωματικό |
Μέσα στο τοίχωμα της μήτρας |
Βαριά περίοδος, πόνος, πίεση |
|
Υποβλεννογόνιο |
Κάτω από τον εσωτερικό βλεννογόνο |
Αιμορραγία, υπογονιμότητα, αποβολές |
|
Υπο-ορογόνιο |
Κάτω από εξωτερικό τοίχωμα |
Συμπίεση κύστης/εντέρου, πόνος |
|
Μισχωτό |
Σε λεπτό μίσχο (εντός ή εκτός) |
Οξύς πόνος αν στραφεί ο μίσχος |
Μια γυναίκα μπορεί να έχει ένα μόνο ινομύωμα ή δεκάδες — διαφορετικών τύπων και μεγεθών. Η συστηματοποιημένη ταξινόμηση FIGO (2011) διακρίνει 8 υποτύπους ανάλογα με τη θέση, διευκολύνοντας την επιλογή θεραπείας.
Συμπτώματα Ινομυωμάτων — Τι Νιώθεις και Τι Αξίζει να Προσέξεις
Περίπου το 50% των γυναικών με ινομυώματα δεν έχουν κανένα σύμπτωμα — τα ανακαλύπτουν τυχαία σε ένα υπερηχογράφημα. Για τις υπόλοιπες, τα συχνότερα συμπτώματα είναι:
🩸 Αιμορραγικά συμπτώματα
- Βαριά περίοδος (μηνορραγία) — η πιο κλασική εκδήλωση. Όταν αλλάζεις σερβιέτα κάθε μία-δύο ώρες για πολλές ώρες. Μπορεί να οδηγήσει σε σιδηροπενική αναιμία.
- Παρατεταμένη περίοδος — άνω των 7 ημερών.
- Αιμορραγία εκτός περιόδου — κυρίως στα υποβλεννογόνια ινομυώματα.
- Θρόμβοι αίματος στην περίοδο — μεγάλα πήγματα αίματος είναι χαρακτηριστικό εύρημα.
😣 Συμπτώματα πίεσης και πόνου
- Πίεση στο κάτω κοιλιακό τμήμα — αίσθηση βάρους ή πληρότητας.
- Συχνουρία ή δυσκολία στην αποχώρηση — από συμπίεση ουροδόχου κύστης ή ορθού.
- Δυσπαρεύνια — πόνος κατά τη σεξουαλική επαφή, ιδίως με ινομυώματα στον πυθμένα.
- Χρόνιος πυελικός πόνος — διαρκής ή εμμηνορρυσιακός.
- Οξύς πόνος — αν ισχαιμήσει ή στραφεί μισχωτό ινομύωμα. Μπορεί να μιμηθεί σκωληκοειδίτιδα.
🌱 Αναπαραγωγικά συμπτώματα
- Υπογονιμότητα — τα υποβλεννογόνια ινομυώματα παρεμβαίνουν στην εμφύτευση. Ακόμα και μεγάλα ενδοτοιχωματικά μπορεί να αλλοιώνουν τη μορφολογία της κοιλότητας.
- Καθ’ έξιν αποβολές — ιδίως όταν το ινομύωμα παραμορφώνει την ενδομήτρια κοιλότητα.
- Επιπλοκές κύησης — πρόωρος τοκετός, αποκόλληση πλακούντα, δυστοκία.
⚕️ Πότε να πας αμέσως σε γυναικολόγο: Αν η περίοδός σου έχει αλλάξει εμφανώς (βαρύτερη, συχνότερη, παρατεταμένη), αν νιώθεις διαρκή πυελική πίεση, ή αν προσπαθείς να συλλάβεις χωρίς επιτυχία — μην το αναβάλλεις. Τα ινομυώματα θεραπεύονται πολύ πιο αποτελεσματικά όταν εντοπίζονται νωρίς.
Διάγνωση — Πώς Επιβεβαιώνονται τα Ινομυώματα;
Υπερηχογράφημα — η πρώτη γραμμή
Το ενδοκολπικό γυναικολογικό υπερηχογράφημα είναι η εξέταση εκλογής. Ανιχνεύει ινομυώματα από 1-2 εκατοστά, χαρτογραφεί τον αριθμό, μέγεθος και θέση τους, και ελέγχει την ενδομήτρια κοιλότητα. Είναι γρήγορο, ανώδυνο, και εξαιρετικά αξιόπιστο στα χέρια έμπειρου εξεταστή.
Υστεροσκόπηση — για τα υποβλεννογόνια
Για ινομυώματα που εισέρχονται στην κοιλότητα της μήτρας, η υστεροσκόπηση (εισαγωγή λεπτής κάμερας μέσα από τον τράχηλο) επιτρέπει άμεση θέαση — και ταυτόχρονη θεραπεία αν χρειαστεί. Γίνεται συνήθως εξωτερικά, χωρίς ολοήμερη νοσηλεία.
Μαγνητική Τομογραφία (MRI)
Το MRI είναι η πλέον ακριβής απεικονιστική μέθοδος. Παρέχει πλήρη χαρτογράφηση αριθμού, μεγέθους και θέσης όλων των ινομυωμάτων, βοηθά στη διαφορική διάγνωση από αδενομύωση, και είναι απαραίτητο πριν από σύνθετες χειρουργικές επεμβάσεις ή εμβολισμό.
Εξετάσεις αίματος
- Γενική αίματος — εκτίμηση αναιμίας από χρόνια αιμορραγία.
- Ca-125, Ca 19.9, CEA, LDH ισοένζυμα — για διαφορική διάγνωση από σάρκωμα σε ύποπτες περιπτώσεις.
- FSH/E2/TSH — αποκλεισμός ορμονικών αιτίων διαταραχής κύκλου.
Θεραπεία Ινομυωμάτων — Δεν Υπάρχει Μια Λύση για Όλες
Εδώ είναι όπου πολλές γυναίκες μπερδεύονται — γιατί ακούνε διαφορετικά πράγματα από διαφορετικούς ιατρούς. Η αλήθεια είναι ότι η θεραπεία ινομυωμάτων είναι βαθιά εξατομικευμένη: εξαρτάται από τον τύπο και μέγεθος του ινομυώματος, τα συμπτώματά σου, την ηλικία σου, και το αν επιθυμείς μελλοντική εγκυμοσύνη.
Α. Παρακολούθηση — «Watchful Waiting»
Αν το ινομύωμα είναι μικρό, δεν αναπτύσσεται γρήγορα, και δεν σου προκαλεί συμπτώματα, η απλή παρακολούθηση με ετήσιο υπερηχογράφημα είναι η σωστή προσέγγιση. Δεν χρειάζεται να βιαστείς να κάνεις τίποτα.
Ειδικά αν πλησιάζεις στην εμμηνόπαυση, τα ινομυώματα συρρικνώνονται φυσιολογικά — η αντιμετώπιση μπορεί να αποφευχθεί εντελώς.
Β. Φαρμακευτική Αγωγή
Η φαρμακολογική αντιμετώπιση δεν εξαλείφει τα ινομυώματα μόνιμα, αλλά ελέγχει τα συμπτώματα ή προετοιμάζει για χειρουργείο. Οι κύριες επιλογές:
- Αγωνιστές GnRH (π.χ. leuprorelin) — δημιουργούν τεχνητή εμμηνόπαυση. Συρρικνώνουν τα ινομυώματα κατά 30-50% σε 3-6 μήνες. Χρησιμοποιούνται συνήθως πριν τη χειρουργική επέμβαση. Παρενέργειες: εξάψεις, οστεοπόρωση με μακροχρόνια χρήση.
- Relugolix (Ryeqo) — νέος από στόματος ανταγωνιστής GnRH, εγκεκριμένος από EMA (2022). Συρρικνώνει τα ινομυώματα και μειώνει την αιμορραγία. Πλεονέκτημα: έναρξη δράσης σε 1 εβδομάδα, αντίθετα από τους αγωνιστές που αρχικά επιδεινώνουν. Χορηγείται μακροχρόνια σε συνδυασμό με add-back θεραπεία για προστασία οστών. Δεν είναι ακόμα διαθέσιμο στη χώρα μας.
- Ulipristal acetate (SPRM) — επιλεκτικός τροποποιητής υποδοχέων προγεστερόνης. Ιστορικά αποτελεσματικός, αλλά η χρήση του έχει περιοριστεί σε ορισμένες χώρες λόγω σπάνιων ηπατικών επιπλοκών — αξιολογείτε κατά περίπτωση. Δεν είναι διαθέσιμο στη χώρα μας.
- Λεβονοργεστρελούχο IUD (σπιράλ ορμόνης) — δεν συρρικνώνει τα ινομυώματα, αλλά μειώνει σημαντικά την αιμορραγία. Κατάλληλο αν το ινομύωμα δεν παραμορφώνει την κοιλότητα.
- Μη στεροειδή αντιφλεγμονώδη / αντι-ινωδολυτικά (τρανεξαμικό οξύ) — μειώνουν την ποσότητα αιμορραγίας χωρίς να επηρεάζουν την ανάπτυξη του ινομυώματος. Συμπτωματική χρήση.
- Σίδηρος (σιδηροθεραπεία) — για τη θεραπεία αναιμίας πριν ή αντί χειρουργείου.
💡 Σχετικά με τον relugolix: Αντίθετα από τους παλαιότερους αγωνιστές GnRH, ο relugolix σε από στόματος χορήγηση με add-back θεραπεία (ορμονικής υποκατάστασης) μπορεί να χρησιμοποιηθεί μακροχρόνια — γεγονός που αλλάζει τη διαχείριση γυναικών που δεν επιθυμούν χειρουργείο ή είναι κοντά στην εμμηνόπαυση.
Γ. Χειρουργική Αφαίρεση — Ινομυωματεκτομή
Η ινομυωματεκτομή είναι η χειρουργική αφαίρεση του ινομυώματος με διατήρηση της μήτρας. Είναι η επιλογή για γυναίκες που επιθυμούν να διατηρήσουν τη γονιμότητά τους — ή απλά τη μήτρα τους.
Ο ιατρός σου θα επιλέξει την καταλληλότερη τεχνική ανάλογα με τον τύπο, μέγεθος και θέση του ινομυώματος:
|
Τεχνική |
Νοσηλεία |
Ανάρρωση |
Κατάλληλο για… |
|
Λαπαροσκοπική ινομυωματεκτομή |
12-24 ώρες |
1-2 εβδομάδες |
Ενδοτοιχωματικά / υπο-ορογόνια <10 εκ. |
|
Λαπαρ. υποβοηθούμενη ινομυωματεκτομή |
12-24 ώρες |
1-2 εβδομάδες |
Μεγαλύτερα πολλαπλά ινομυώματα |
|
Ρομποτική ινομυωματεκτομή |
12-24 ώρες |
1-2 εβδομάδες |
Πολύπλοκες περιπτώσεις |
|
Υστεροσκοπική ινομυωματεκτομή |
Μερικές ώρες |
1-3 ημέρες |
Υποβλεννογόνια ινομυώματα |
|
Κοιλιακή ινομυωματεκτομή |
2-3 ημέρες |
4-6 εβδομάδες |
Ειδικές περιπτώσεις |
Η λαπαροσκόπηση και η ρομποτική χειρουργική αποτελούν σήμερα την προτεινόμενη προσέγγιση για την πλειονότητα των ινομυωμάτων — με νοσηλεία 12-24 ωρών και επιστροφή στην καθημερινότητα σε 1-2 εβδομάδες. Συγκριτικά, η ανοιχτή κοιλιακή επέμβαση απαιτεί 2-3 ημέρες νοσηλεία και 4-6 εβδομάδες ανάρρωση.
Ας σημειωθεί ότι η ελάχιστα επεμβατική μέθοδος αφαίρεσης ινομυωμάτων (λαπαροσκοπική / ρομποτική ινομυωματεκτομή) απαιτεί ο χειρουργός γυναικολόγος να έχει την κατάρτιση και εμπειρία σε τέτοιου είδους εξειδικευμένα χειρουργεία.
🔬 Ινομυωματεκτομή και γονιμότητα: Η αφαίρεση ινομυώματος ΔΕΝ βλάπτει τη γονιμότητα — αντίθετα, σε περιπτώσεις υποβλεννογόνιων ή μεγάλων ινομυωμάτων, μπορεί να την αποκαταστήσει. Κατά την επέμβαση λαμβάνονται μέτρα για ελαχιστοποίηση της τομής στη μήτρα και πρόληψη μετεγχειρητικών συμφύσεων.
Δ. Εμβολισμός Μητριαίων Αρτηριών (UAE)
Ο εμβολισμός είναι μια ελάχιστα επεμβατική επέμβαση που γίνεται από επεμβατικό ακτινολόγο — αποφράσσονται οι αρτηρίες που τροφοδοτούν τα ινομυώματα, με αποτέλεσμα ισχαιμία και νέκρωσή τους. Δεν αφαιρείται χειρουργικά το ινομύωμα — συρρικνώνεται.
Ενδείκνυται σε γυναίκες που δεν επιθυμούν χειρουργείο και δεν σχεδιάζουν κύηση. Αντενδείκνυται αν επιθυμείς εγκυμοσύνη — τα αποτελέσματα σε μελλοντική κύηση δεν είναι τεκμηριωμένα ως ισοδύναμα της ινομυωματεκτομής.
Ε. Υστερεκτομή
Η αφαίρεση της μήτρας είναι οριστική λύση — εξαλείφει εντελώς την πιθανότητα υποτροπής. Συστήνεται μόνο όταν η γυναίκα δεν επιθυμεί εγκυμοσύνη, έχει πολλαπλά/μεγάλα ινομυώματα, ή η συμπτωματολογία είναι τόσο σοβαρή που καμία άλλη λύση δεν αρκεί. Γίνεται με λαπαροσκοπική ή ρομποτική τεχνική όποτε είναι εφικτό.
Ινομυώματα και Εγκυμοσύνη — Μπορώ να Μείνω Έγκυος;
Αυτή είναι η ερώτηση που ανησυχεί περισσότερο τις νεότερες γυναίκες. Η απάντηση είναι: εξαρτάται από τον τύπο και τη θέση του ινομυώματος.
- Υποβλεννογόνια ινομυώματα — αυτά που εισχωρούν στην κοιλότητα της μήτρας επηρεάζουν σαφώς τη γονιμότητα και αυξάνουν τον κίνδυνο αποβολής. Η υστεροσκοπική αφαίρεση πριν τη σύλληψη βελτιώνει σημαντικά τα ποσοστά επιτυχίας.
- Ενδοτοιχωματικά >3-4 εκ. — υπάρχουν ενδείξεις ότι μειώνουν τα ποσοστά εμφύτευσης σε IVF. Η απόφαση αφαίρεσης πριν IVF είναι εξατομικευμένη.
- Υπο-ορογόνια ινομυώματα — γενικά δεν επηρεάζουν τη γονιμότητα εκτός αν είναι πολύ μεγάλα ή πιέζουν τις σάλπιγγες.
Κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης, τα ινομυώματα παρακολουθούνται με υπερηχογραφήματα. Μπορεί να μεγαλώσουν λόγω της αύξησης των οιστρογόνων — αλλά η πλειονότητα των κυήσεων με ινομυώματα εξελίσσεται φυσιολογικά. Σε ορισμένες περιπτώσεις αυξάνεται ο κίνδυνος πρόωρου τοκετού ή καισαρικής τομής.
🤰 Αν σχεδιάζεις εγκυμοσύνη: Μίλησε με τον γυναικολόγο σου πριν αρχίσεις προσπάθειες. Αν υπάρχουν υποβλεννογόνια ινομυώματα, η αφαίρεσή τους πριν τη σύλληψη αυξάνει σημαντικά τις πιθανότητες επιτυχίας — και μπορεί να αποφύγει πολύ δύσκολες καταστάσεις αργότερα.
Μπορούν τα Ινομυώματα να Επανεμφανιστούν;
Ναι. Μετά από ινομυωματεκτομή, τα ινομυώματα μπορεί να υποτροπιάσουν — η συχνότητα ανέρχεται σε 15-30% εντός 5 ετών, ανάλογα με τον αριθμό των αρχικών ινομυωμάτων και την ηλικία. Αυτό δεν σημαίνει ότι η επέμβαση απέτυχε — σημαίνει ότι η τάση για δημιουργία ινομυωμάτων συνεχίζεται.
Η τακτική παρακολούθηση μετά τη χειρουργική επέμβαση (συνήθως ανά 6-12 μήνες) είναι σημαντική. Ο relugolix ή άλλη ορμονική αγωγή μετεγχειρητικά μπορεί να μειώσει τον κίνδυνο υποτροπής.
Συχνές Ερωτήσεις (FAQ)
Το ινομύωμα μπορεί να γίνει καρκίνος;
Σχεδόν ποτέ. Ο κίνδυνος κακοήθους εκφυλισμού σε σάρκωμα είναι λιγότερο από 0,1% — δηλαδή 1 στα 1.000 ή λιγότερο. Ένα ινομύωμα που μεγαλώνει γρήγορα ή συνοδεύεται από μη τυπική συμπτωματολογία χρήζει διερεύνησης — αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι είναι καρκίνος.
Χρειάζεται πάντα χειρουργείο;
Όχι. Η πλειονότητα των γυναικών με ινομυώματα δεν χρειάζεται καμία θεραπεία — απλώς παρακολούθηση. Το χειρουργείο ενδείκνυται όταν τα συμπτώματα επηρεάζουν σημαντικά την ποιότητα ζωής ή τη γονιμότητα, ή όταν το ινομύωμα αναπτύσσεται γρήγορα.
Πόσο καιρό μετά τη χειρουργική αφαίρεση μπορώ να προσπαθήσω για εγκυμοσύνη;
Εξαρτάται από το μέγεθος της τομής στη μήτρα. Μετά από λαπαροσκοπική/υστεροσκοπική ινομυωματεκτομή, συνήθως συστήνεται αναμονή 3-6 μηνών. Μετά από πιο σύνθετες επεμβάσεις, ο ιατρός σου μπορεί να συστήσει 12-18 μήνες — για να εξασφαλιστεί η πλήρης επούλωση της μήτρας πριν τη σύλληψη.
Επηρεάζουν τα ινομυώματα τη σεξουαλική μου ζωή;
Μπορεί. Τα ινομυώματα σε ορισμένες θέσεις προκαλούν δυσπαρεύνια (πόνο κατά τη σεξουαλική επαφή). Η αντιμετώπιση του ινομυώματος συνήθως βελτιώνει ή εξαλείφει αυτό το σύμπτωμα. Μη διστάσεις να το αναφέρεις στον γυναικολόγο σου — είναι σημαντικό μέρος της ποιότητας ζωής.
Τα αντισυλληπτικά χάπια «κρύβουν» τα ινομυώματα;
Όχι ακριβώς. Τα αντισυλληπτικά χάπια μπορεί να μειώνουν την αιμορραγία — ελέγχουν δηλαδή το σύμπτωμα. Αυτό δεν κρύβει το ινομύωμα από το υπερηχογράφημα, αλλά μπορεί να καθυστερήσει την αναγνώριση του προβλήματος αν δεν γίνεται τακτικός γυναικολογικός έλεγχος.
Τι συμβαίνει με τα ινομυώματα μετά την εμμηνόπαυση;
Τυπικά, συρρικνώνονται σταθερά μετά την εμμηνόπαυση λόγω της μείωσης των οιστρογόνων. Δεν εξαφανίζονται ομως. Αν εμφανιστεί αύξηση στο μέγεθος μετά την εμμηνόπαυση, χρειάζεται διερεύνηση για αποκλεισμό σαρκώματος.
Συμπέρασμα — Τα Ινομυώματα Δεν Ορίζουν τη Ζωή σου
Ένα ινομύωμα δεν είναι καταδίκη — ούτε υποχρεωτικά ένα χειρουργείο. Είναι μια παθολογία που, όταν κατανοηθεί σωστά και παρακολουθηθεί από εξειδικευμένο γυναικολόγο, διαχειρίζεται αποτελεσματικά στη μεγάλη πλειονότητα των γυναικών.
Αν βρίσκεσαι μπροστά σε αυτή τη διάγνωση, το πιο σημαντικό πράγμα που μπορείς να κάνεις είναι να ενημερωθείς, να κάνεις τις σωστές ερωτήσεις, και να εμπιστευτείς έναν ειδικό που θα σε βοηθήσει να επιλέξεις — ανάλογα με τη δική σου κατάσταση — την καταλληλότερη αντιμετώπιση.
Για εξατομικευμένη αξιολόγηση ινομυωμάτων, επισκεφθείτε το gynaikologos.org. Διαβάστε επίσης για λαπαροσκόπηση στη γυναικολογία, για υστεροσκόπηση και για υπογονιμότητα.
📚 Βιβλιογραφία & Πηγές
• Munro MG et al. FIGO Classification System (PALM-COEIN) for causes of abnormal uterine bleeding. Int J Gynaecol Obstet. 2011;113(1):3-13.
• Stewart EA et al. Uterine fibroids. Nat Rev Dis Primers. 2016;2:16043.
• Donnez J, Dolmans MM. Uterine fibroid management: from the present to the future. Hum Reprod Update. 2016;22(6):665-686.
• Bizzarri N et al. Relugolix combination therapy for uterine fibroids. Expert Rev Clin Pharmacol. 2022.
• Sinclair DC et al. Myometrial cells undergo fibrotic transformation under the influence of transforming growth factor beta-3. Fertil Steril. 2011.
• Pritts EA, Parker WH, Olive DL. Fibroids and infertility: an updated systematic review of the evidence. Fertil Steril. 2009;91(4):1215-1223.
• ESHRE/ESGE Consensus Statement: Classification of uterine abnormalities. Hum Reprod. 2013.
• Lethaby A et al. Pre-operative medical therapy before surgery for uterine fibroids. Cochrane Database Syst Rev. 2017.